راه‌اندازی کارگاه شال بافی جوانان هلال احمری در بردسیر کرمان اتفاقی جذاب و تماشایی است /گره به گره تا خودکفایی

دوك‌هاي رنگي كه كنار دستگاه شال‌بافي مي‌چرخند و لاغر و باريك‌تر مي‌شوند، نقش و نگارهاي رنگي آرام آرام روي تار و پود نخ‌هاي سفيد جان مي‌گيرند. همان‌طور كه آن نخ‌هاي ظريف پشمي جاي خود را به نقش‌ها و طرح‌هاي دلفريب مي‌دهند، انگار هنر فراموش شده شال‌بافي نيز از دل تاريخ دستي تكان مي‌دهد و جان دوباره مي‌گيرد. «شال‌بافي» هنر اصيل كرماني‌ها كه ديگر به خاطره‌اي در ذهن مردم اين ديار كهن تبديل شده بود اين روزها در كارگاه كوچكي در بردسير دوباره احيا مي‌شود؛ آن‌هم با دستان هنرمند بانوان جوان هلال‌احمري.

طرحی که با همکاری هلال‌احمر استان کرمان و چند نهاد دیگر مدتی است در استان کرمان به مرحله اجرا رسیده و اکنون چرخ تولید در یکی دو کارگاه کوچک این استان با مشارکت هلال‌احمر به حرکت درآمده است. در ادامه گزارشی از کارگاه شال‌بافی در ساختمان هلال‌احمر شهرستان بردسیر تهیه کرده‌ایم و پای صحبت‌های مدیرعامل استان کرمان درباره زیر و بم این طرح نشستیم.

چرخ تولید در بردسیر به حرکت درآمد

 دستگاه‌های شال‌بافی دورتادور کارگاه چیده شده‌اند. پشت هر کدام از دستگاه‌های چوبی که شباهت زیادی به‌دار قالی دارد، یک بانوی هنرمند هلال‌احمری نشسته و مشغول رشتن تار و پودهاست. فقط یک ماه از راه‌اندازی کارگاه شال‌بافی در ساختمان هلال‌احمر شهرستان بردسیر می‌گذرد اما در همین مدت اندک هم بانوان هنرمند کارگاه، پیشرفت خوبی داشته‌اند. نخ‌های پشمی که در قرقره‌های کوچک روی دستگاه به حرکت در می‌آیند، کارگاه شال‌بافی یک روز‌کاری دیگر را آغاز می‌کند. کار چله‌کشی مدتی است که به پایان رسیده و بانوان هنرمند کارگاه مشغول تولید تابلوهایی هستند که با هنر سنتی شال‌بافی کرمان ترکیب شده است. زینب خراسانی یکی از اعضای جوانان هلال‌احمر کرمان است که مسئولیت آموزش در حین کار را در کارگاه بردسیر برعهده دارد. او به تازگی کار تولید یک تابلوشال کوچک را به پایان رسانده و شانه به شانه دیگر بانوان کارگاه مشغول کار با دستگاه شال‌بافی است: «‌علاقه به صنایع‌دستی و کار هنری باعث شد در طرح یادگیری و آموزش شال‌بافی مشارکت کنم. هنری که از قدیمی‌ترین و اصیل‌ترین هنرهای دستی کرمانی‌هاست. توسط یکی از همکاران هلال‌احمری از برگزاری دوره آموزشی ۴۵ روزه شال‌بافی در کرمان باخبر شدم و با وجود اینکه پیش از آن هیچ شناختی نسبت به زیر و بم شال‌بافی نداشتم اما اکنون توانسته‌ام یک تابلو کوچک تولید کنم.» نقشه نهایی کار روبه‌روی هر کدام از بانوان هنرمند قرار گرفته و آنها با نگاه به نقشه مشغول بافتن شال‌ها هستند. از نقشه بته جقه تا دیگر نقشه‌های سنتی و مدرن‌تر که قرار است با دست این بانوان هنرمند روی تابلوهای کوچک و بزرگ نقش شود. خراسانی می‌گوید: «‌روزهای اول تأسیس کارگاه را مشغول چله‌کشی بودیم و اکنون از ۵۰‌متر چله‌ای که آماده شده قرار است ۷ یا ۸ تابلو نفیس آماده شود. بافتن شال‌ها و آماده شدن هر کدام از تابلوها که شباهت زیادی به تابلوفرش دارد به‌طور میانگین ۷ یا ۸ روز طول می‌کشد. اگرچه با تمرین و ممارست بیشتر، سرعت تولید و کیفیت نهایی کار هم می‌تواند بیشتر شود.»

اشتغال‌زایی برای بانوان مناطق کم برخوردار

 در کارگاه شال‌بافی هلال‌احمر بردسیر، برای لحظه‌ای دستگاه‌ها از کار باز نمی‌ایستند. چند ساعتی که از شروع کار امروز می‌گذرد، طرح و رنگ‌های متنوع آرام آرام در دل نخ‌های پشمی سفیدرنگ جان گرفته و بانوان هنرمند کارگاه را به ادامه کار دلگرم می‌کنند. ۴ بانوی هنرمند دیگر پشت دستگاه‌های چوبی نشسته‌اند و خراسانی نیز گه‌گاهی نکات مهم را به آنها یادآوری می‌کند. قرار است به‌زودی چند تابلوی ارزشمند با ظریف‌ترین نوع نخ‌های پشمی که در اختیار بانوان کارگاه قرار گرفته بافته شود. بانوان هنرمندی که توسط تسهیلگران کسب و کار خرد از میان علاقه‌مندان به صنایع‌دستی و فعالیت‌های هنری انتخاب شده‌اند تا این میراث کهن کرمان را در ادامه به دیگر بانوان علاقه‌مند نیز آموزش بدهند. زینب پاک سرشت تسهیلگر کسب و کارهای خرد و عضو سازمان جوانان هلا ل احمر کرمان که نقش مؤثری در شناسایی گروهی از بانوان هنرمند برای آموزش شال‌بافی در این استان داشته است، می‌گوید: «‌از آنجایی که هنر و صنعت شال‌بافی پس از ۱۵۰ سال در کرمان توسط استانداری احیا می‌شد نیاز بود نیروهایی پای کار بیایند که هم جوان باشند و هم با انگیزه و چه نهادی بهتر از هلال‌احمر برای احیای این صنعت. در نتیجه گروهی به‌عنوان تسهیلگر کسب و کارهای خرد، سراغ بانوان بی‌سرپرست، بدسرپرست و دختران جوان علاقه‌مند به این هنر در مناطق کم برخوردار حاشیه شهر رفتند. ابتدا هنر شال‌بافی را به آنها معرفی کردیم و بر اساس توانمندی‌ها و علاقه آنها به این صنعت کار آموزش به بانوان منتخب در کرمان آغاز شد. به‌عنوان مثال در شهر کرمان ۱۰ نفر از بانوان علاقه‌مند به این هنر انتخاب شده‌اند که به‌زودی دوره آموزشی آنها آغاز می‌شود و در شهری مانند بردسیر که کارگاه شال‌بافی آن شروع به کار کرده است ۵ بانوی علاقه‌مند پس از طی دوره آموزشی مشغول به کار شده‌اند.»

بازار فروش تضمین شده است

۱۵۰ سال پیش، بیش از ۳ هزار دستگاه شال‌بافی در استان کرمان فعال بود. در همان دورانی که می‌گویند ردای امیرکبیر که به ردای امیری نیز شناخته می‌شد با دستان هنرمند شال‌بافان کرمانی بافته شد. اکنون اگرچه اثری از آن صنعت و هنر فراگیر در کرمان نیست اما وقتی یکی از بانوان هنرمند کارگاه بردسیر نخستین تابلوی خود را با شوق و ذوق فراوان آماده می‌کند می‌شود به احیای دوباره این صنعت در دیار کرمان امیدوار شد. یکی از بانوان سرپرست خانوار کارگاه می‌گوید: «می خواهیم با یادگیری این هنر نه تنها بخشی از هزینه‌های زندگی خودمان را تأمین کنیم بلکه با آموزش آن به دیگر بانوان علاقه‌مند زمینه را برای درآمدزایی آنها نیز فراهم کنیم. در گذشته از این شال‌ها به‌عنوان شالی که کشاورزان به دور سر و یا کمر خود می‌بستند استفاده می‌شد اما اکنون تمام بانوان کارگاه به گونه‌ای آموزش دیده‌اند که نه تنها می‌توانند تابلوهای ارزشمندی با استفاده از این هنر تولید کنند بلکه توانایی بافتن تابلوهای سفارشی بر اساس عکس و یا تصویری خاص را دارند.» علاوه بر نوآوری‌ها و خلاقیت‌هایی آموزش‌دهندگان این هنر در محصولات شال‌بافی برای جذب بازار فروش بیشتر به کار بسته‌اند، دستگاه‌های شال‌بافی که کارگاه شال‌بافی هلال‌احمر بردسیر با آن تجهیز شده نیز به روزتر و کارآمدتر شده‌اند. دستگاه‌های جدیدی که بر اساس دستگاه‌های قدیمی ساخته شده اما صرفه‌جویی بیشتری در هزینه و زمان برای تولید محصولات خواهد داشت. پاک سرشت درباره بازار فروش تابلوها می‌گوید: «‌بازار فروش شال‌ها تضمین شده است و استانداری کرمان پس از پایان کار و تولید تابلوها آنها را خواهد خرید.»

گفت‌وگو با مدیرعامل جمعیت هلال‌احمرکرمان

شال‌بافی را احیا می‌کنیم

 

اگرچه دیگر اثری از آن دستگاه‌های قدیمی شال‌بافی، این هنر و صنعت اصیل استان کرمان نیست، اما چند ماهی از امضای تفاهمنامه‌ای میان هلال‌احمر این استان و نهادهایی چون استانداری، فنی و حرفه‌ای و… برای احیای این صنعت اصیل و البته پرسود می‌گذرد. تفاهمنامه‌ای که اکنون به مرحله اجرا رسیده و چند بانوی هنرمند کرمانی نیز با گذراندن دوره‌های آموزشی شال‌بافی به مرحله تولید رسیده‌اند. در ادامه رضا فلاح، مدیرعامل هلال‌احمرکرمان از روند اجرای این طرح و نقش هلال‌احمر در عملیاتی شدن آن می‌گوید.

 

برای ورود به موضوع اشتغال‌زایی و کمک به کسب و کارهای خرد چرا سراغ شال‌بافی رفتید؟

این محصول ارزشمند از مرغوب‌ترین نوع پشم و کرک طبیعی بافته شده و نقش و نگار فرهنگ ایران و کرمان را با خود به همراه دارد. در واقع هنر اصیل کرمان است که به فراموشی سپرده شده. پس از تحقیقات و جلسات متعددی که توسط یکی از تسهیلگران کسب و کارهای خرد انجام گرفت، به این نتیجه رسیدیم که این هنر و صنعت علاوه بر احیای صنایع‌دستی استان، درآمدزایی و اشتغال‌زایی مناسبی دارد. چراکه با احیای این هنر بعد از ۱۵۰سال دوباره شال‌بافی به چرخه صنایع‌دستی کرمان می‌پیوست و ما نیز مشتاق بودیم که اولین اشتغال‌زایی این صنعت توسط جوانان هلال‌احمر کرمان انجام شود.

 

آموزش شال‌بافی به اعضای سازمان جوانان از چه زمانی آغاز شد؟

ایده آموزش شال‌بافی و احیای این هنر و صنعت اصیل کرمان از بهمن ۱۳۹۶ مطرح شد اما مرداد امسال بود که کار آموزش شال‌بافی به افراد شناسایی شده آغاز شد.

 

برای اجرای این طرح چه نهادها و سازمان‌هایی با هلال‌احمر کرمان همکاری داشتند؟

در اجرای این طرح، استانداری، شرکت کرمان مجازی و سازمان فنی و حرفه‌ای نیز با هلال‌احمر همکاری داشتند. در واقع براساس تفاهمنامه‌ای که شرکت کرمان مجازی با جمعیت هلال‌احمر و شرکت کاردوک داشت، مصوب شد به ازای اختصاص مکانی مناسب و نیروی انسانی از سوی هلال‌احمر، هر تعداد دستگاه که احتیاج بود پس از بررسی‌ها و آزمون‌های لازم در اختیار هنرجویان قرار بگیرد.

 

برای آموزش شال‌بافی به هنرجویان از چه نهادی کمک گرفتید؟

شرکت کرمان مجازی مسئولیت آموزش هنرجویان را برعهده گرفته است. روند شناسایی بانوان هنرمند و برگزاری دوره‌های آموزشی نیز به این صورت است که ابتدا اعضای سازمان جوانان به‌عنوان تسهیلگر در طرح شرکت می‌کنند و رابط بین بانوان جویای کار و علاقه‌مند به شرکت در دوره‌های آموزشی هستند. در واقع نیروهای هلال‌احمر که همان جوانان هستند توسط شرکت کار‌آفرینی کاردوک که یک شرکت بین‌المللی است آموزش تسهیل‌گری دیده‌اند و طی سه سال همکاری با شرکت در زمینه‌های مختلف که شالبافی هم یکی از آنهاست فعالیت می‌کنند. تعداد ده نفر در این برنامه شرکت دارند و طی مدت سه سال هم بیمه هستند و هم دستمرد دریافت می‌کنند.

جامعه هدف طرح آموزش شال‌بافی چه کسانی هستند؟

زنان سرپرست خانوار یا کم‌بضاعت که علاقه‌مند به صنایع‌دستی اصیل کرمانی و نیز جوانان جویای‌کاری که توسط تسهیلگران شناسایی شده‌اند جامعه هدف آموزش شال‌بافی هستند تا با یادگیری این هنر به درآمدزایی برسند. این گروه‌ها پس از شناسایی توسط تسهیلگران هلال‌احمر به کلاس‌های آموزشی معرفی می‌شوند و پس از طی دوره‌های آموزشی دو ماهه آزمونی از آنها گرفته می‌شود.

تاکنون چند نفر پس از طی دوره‌های آموزشی و آزمون نهایی موفق به اخذ مدرک شدند؟

در استان یک مرکز آموزش شالبافی در مرکز فنی حرفه‌ای فعالیت می‌کند و تاکنون ۵ نفر با گذراندن دوره آموزشی در انی مرکز رسماً کار خود را شروع کرده‌اند. در فاز دوم طرح نیز ۱۰ هنرجوی دیگر در آموزش‌های ویژه شرکت می‌کنند.

 

با توجه به آموزش ۵ نفر از بانوان، شال‌بافی در چه پایگاه‌ها و مراکزی آغاز شده است؟

کارگاه شال‌بافی در ساختمان هلال‌احمر شهرستان بردسیر مدتی است که آغاز به کار کرده و بانوان هنرمند در این کارگاه مشغول تولید محصولات خود هستند. همچنین در شهر ماهان نیز افراد دیگری در حال گذراندن دوره‌های آموزشی هستند.

 

آیا برای فروش محصولات این کارگاه‌ها هم برنامه‌ریزی خاصی شده است؟

بله. شال‌بافی محصولات متنوعی دارد که با سفارش خود شرکت تهیه شده و فروش تضمینی هم انجام می‌شود. امیدواریم بتوانیم این محصول را به دنیا معرفی کنیم تا صادرات آن رونق پیدا کند. «‌شال پته» شال دست‌بافی که الیاف آن از مرغوب‌ترین پشم جهان (مرینوس) تهیه شده و تولید آن در ابعاد مختلف و متناسب با سفارش امکان‌پذیر است، «تابلو شال» و نیز «شال گردن» از مهم‌ترین محصولاتی هستند که هنرجویان ما توانایی تولید آن را پیدا کرده‌اند.