گزارشی از ضرورت گسترش طرح دادرس در فصل بازگشایی مدارس و استفاده از ظرفیت دانش‌آموزان برای پیوستن به ماموریت‌های هلال؛ ۱۳ میلیون دانش‌آموز، ۱۳ میلیون داوطلب

زنگ آغاز سال تحصیلی نواخته شده است و حدود 13 میلیون دانش‌آموز دوباره فضای درس و مدرسه را تجربه می‌کنند. یکی از بزرگ‌ترین طرح‌های دانش‌آموزی که در چند سال اخیر در مدارس اجرا شده، طرح دادرس یا همان طرح دانش‌آموز آماده در روزهای سخت است. این طرح با هدف آمادگی دانش‌آموزان برای مقابله با بلایا و خطرات، توانسته آموزه‌های ضروری امدادونجات را به سطح مدارس بکشاند و فرهنگ «خودامدادی» و «دگرامدادی» را در بین دانش‌آموزان نهادینه کند.

علاوه بر این، دانش‌آموز ضمن آشنایی با فرهنگ مراقبت از خود در برابر بلایا و حوادث، سفیر آموزش‌دهنده به اعضای خانواده هم خواهد بود. در حقیقت، با آموزش مهارت‎های امدادی به دانش‌آموزان، در هر خانواده یک امدادگر خواهیم داشت که آموزه‌هایش را به سایر اعضای خانواده هم منتقل می‌کند.

اجرای طرح دادرس شامل همه مدارس سراسر کشور است و برای ایجاد انگیزه و رقابت سالم در بین دانش‌آموزان نیز، هر سال المپیاد طرح دادرس با معرفی برگزیدگان انجام می‌شود، طوری که در سال تحصیلی گذشته، ۴۰۰ هزار دانش‌آموز دختر و پسر در پنجمین المپیاد طرح دادرس جمعیت هلال‌احمر شرکت کردند.

این طرح با وجود تمام مزایایی که برای دانش‌آموز و خانواده‌اش به همراه دارد، در مرحله اجرا با برخی کمبودها و چالش‌ها روبه‌روست و به همین دلیل، سرعت نفوذ این طرح در برخی مدارس مناطق کم‌برخوردار، پایین‌تر از مدارس مناطق برخوردار است. در این گزارش ضمن گفت‌وگو با کارشناسان، این سوال مهم را مطرح کرده‌ایم که چطور می‌توانیم چالش‌های پیش‌روی طرح دادرس را برداریم تا همه دانش‌آموزان بتوانند از این آموزه‌های ضروری بهره‌مند شوند.

چالش‌های پیش‌روی بزرگ‌ترین طرح دانش‌آموزی
واضح است که هر طرح کلانی در مرحله اجرا با موانع و چالش‌هایی روبه‌رو می‌شود. فائزه موهبتی، معاون جوانان جمعیت هلال‌احمر استان خراسان‌جنوبی در گفت‌وگو با پیام هلال به برخی از این چالش‌های پیش‌روی طرح دادرس اشاره می‌کند و می‌گوید: «گاه شاهد هستیم که هلال‌احمر در برخی شهرها، ساعت درسی خاصی را برای ارائه آموزش‌های امداد و کمک‌های اولیه به دانش‌آموزان در اختیار ندارد. در واقع آموزش‌وپرورش برخی شهرها، نه تنها هیچ ساعت آموزشی خاصی را در اختیار جمعیت نمی‌گذارد، بلکه به جمعیت اجازه نمی‌دهد که در یک روز تعطیل، دانش‌آموزان را برای کسب آموزش‌های امدادی به مدرسه یا خود جمعیت هلال‌احمر بکشاند.»

او ادامه می‌دهد: «کتاب دادرس بسیار جامع و کامل است، اما اگر مسئولان همت کنند و حتی دو صفحه از این کتاب جامع را در کتاب سبک زندگی دانش‌آموزان وارد کنند، شاهد رشد مهارت‌های امدادی دانش‌آموزان خواهیم بود، چراکه این آموزش‌ها برای بقای دانش‌آموز و خانواده‌اش در برابر حوادث غیرمنتظره، بسیار مورد نیاز و حیاتی خواهد بود.»

موهبتی خاطرنشان می‌کند: «وقتی می‌شنویم که دانش‌آموزی، آتش خانه خود را خاموش کرده است، به خود می‌بالیم که این کودک، به‌واسطه دریافت آموزش‌های امدادی هلال‌احمر توانسته به این مهم دست یابد. به نظرم چنین کودکی باید رسانه‌ای شود تا مسئولان و مردم به شناخت نسبی از او و آموزش‌هایی که دریافت کرده، دسترسی داشته باشند.»

او در خصوص نقاط مثبت طرح دادرس می‌گوید: «اینکه کودکی در یک روستا، می‌تواند با فرآیند شست‌وشوی زخم و بانداژ آشنا شود و بیاموزد که در حوادث گوناگون چگونه باید برخورد کند و گلیم خود را از آب بیرون بکشد، یکی از بزرگ‌ترین دستاوردهای طرح دادرس به‌شمار می‌رود.»

موهبتی اضافه می‌کند: «کودکی زمان مناسبی برای فراگیری و درونی‌شدن تعالیم گوناگون است، چراکه این تعالیم ماندگارتر خواهد شد. از طرف دیگر چون فعالیت‌هایی مثل امداد و کمک‌های اولیه برای بچه‌ها جذابیت ویژه‌ای دارد، جمعیت می‌تواند با حساسیت خاصی به آموزش به کودکان اقدام کند و کودکان نیز این حساسیت را به خانواده خود منتقل خواهند کرد.»

او با اشاره به المپیاد طرح دادرس می‌گوید: «به یاد دارم برگزیدگان این المپیاد، دانش‌آموزان ساکن یکی از روستاهای اطراف شهرستان خوسف بودند که مردمش با کمترین امکانات در حال گذران زندگی هستند. کودکان این روستا زمانی که متوجه شدند برگزیده شده‌اند، چنان به آسمان پریدند که گویی سرشان به سقف آمفی‌تئاتر مراسم برگزاری المپیاد برخورد کرد. نشاط و غروری در بین این بچه‌ها موج می‌زد که اشک شوق را در چشمان مسئولان هم نشاند، بنابراین طرح دادرس، جدای از آموزش‌های امدادی که برای دانش‌آموز به همراه دارد، موجب ایجاد حس عزت‌نفس و توانمندی در بین دانش‌آموزان هم می‌شود.»

تغییر رفتار دانش‌آموزان به‌واسطه آموزش‌های امدادی، یکی دیگر از مزایای طرح دادرس است که موهبتی به آن اشاره می‌کند و می‌گوید: «این آموزش‌ها، تاثیرات متفاوتی بر رفتار و زندگی دانش‌آموزان داشته است. درست است که شاید برخی از آنها بی‌تفاوت از کنار این آموزش‌ها رد شده‌اند، اما اغلب آنها بسیار تاثیر گرفته‌اند. وقتی پای صحبت والدین می‌نشینیم، از تغییر رفتار و سبک زندگی کودکانشان می‌گویند و از این تغییر رفتار فرزندانشان بسیار خرسند هستند.»

او اظهار می‌کند: «انجام طرح دادرس به‌نوعی طرح تبلیغاتی برای فعالیت‌های جمعیت نیز محسوب می‌شود، به‌گونه‌ای که خانواده‌ها برای سال جدید تحصیلی بسیار مشتاق هستند تا هر چه زودتر فرزندانشان را برای کسب این آموزش‌های امدادی، ثبت‌نام کنند و حتی خارج از مدارس، آنها را به عضویت جمعیت هلال‌احمر درآورند.»

راه‌های توسعه طرح دادرس در مدارس سراسر کشور
دانش‌آموز با شرکت در طرح دادرس، با مفاهیم و ارزش‌های هلال‌احمر نیز آشنا می‌شود و از این طریق، تغییر شگرفی در دانش‌آموز به‌وجود خواهد آمد، به‌گونه‌ای که روحیه بشردوستی در چنین دانش‌آموزانی ارتقا خواهد یافت.

احمد حسینی تبار، رئیس اداره سلامت اداره کل آموزش و پرورش استان یزد در گفت‌وگو با پیام هلال به بخش دیگری از اثرات اجرای طرح دادرس در مدارس اشاره می‌کند و می‌گوید: «استقبال و علاقه دانش‌آموزان و خانواده‌ها و مهم‌تر از آن، مدیران و کارکنان مدارس از طرح دادرس، بسیار زیاد است و در مدارسی که این طرح اجرا شده، شاهد رفتارهای ایمنی و سلامت‌محور هستیم. نکته حائز اهمیت در این مورد این است که سیستم نظارت و ارزیابی دقیق و جمع‌بندی بازخوردهای اجرای طرح، چندان وجود ندارد، ولی شواهد و گزارش‌ها نشان از پذیرش این طرح و تاثیرگذاری آن روی جامعه هدف طرح که دانش‌آموزان هستند، دارد.»

حسینی تبار معتقد است که «همچنان در بخش عملی باید کار بیشتری در طرح دادرس انجام شود که البته این موضوع نیز به تامین منابع در تامین تجهیزات و زیرساخت‌ها مرتبط است، اما از منظر آموزش‌های تئوری در بخش ایمنی، دانش‌آموزان به سطح سواد مناسبی رسیده‌اند. در این راستا نیاز است که با تامین اعتبار و تجهیزات لازم به‌ویژه تجهیز مدارس و ایجاد امکانات تمرین مداوم یا برگزاری اردوهای آماده‌سازی، در مسیری گام برداریم که در بخش عملی نیز مانند بخش تئوری به دستاوردهای مطلوبی برسیم.»

تکیه بر نیروی نوجوانان به‌عنوان آموزش‌پذیرترین و البته شاید آسیب‌پذیرترین بخش جامعه، تاکید بر رقابتی‌بودن طرح دادرس در بخش المپیاد، امکان شناسایی و تربیت امدادگران از میان اعضای تیم‌های دادرس، زمینه‌سازی تحقق شعار هر خانواده یک امدادگر و توسعه ایمنی در جامعه، آماده‌سازی مدارس برای مواجهه و مدیریت حوادث کوچک و بزرگ در مدرسه از جمله نقاط قوت اجرای طرح دادرس است که حسینی تبار به آنها اشاره می‌کند.

همچنین به گفته این مقام مسئول، «کاهش اعتبارات تخصیصی و کمبود تجهیزات و امکانات اجرای طرح در شهرستان‌ها و مناطق کم‌برخوردار، کمبود نیروی انسانی ماهر در اجرای بهینه طرح دادرس در مدارس، تامین نبودن تجهیزات لازم در برخی مدارس برای زمینه‌سازی تمرین عملی اعضای تیم هر مدرسه، از جمله نقاط ضعف این طرح است که باید در سال تحصیلی جدید حل شود.»

حسینی تبار پیشنهاد می‌کند: «تدوین برنامه‌های تمرینی (مانور) و برگزاری مانور و اردوهای ویژه، ادغام برنامه با برنامه آماده‌سازی مدارس تحت‌عنوان ضابطه ۴۰۶ ابلاغی از سوی سازمان برنامه و بودجه کشور، هماهنگی و بهره‌گیری از امکانات و خدمات مدیریت بحران کشور، استفاده از ظرفیت اعضای دادرس در برنامه‌های مناسبتی و طراحی و اعطای نشان و لباس و لگوی ویژه به همه اعضا و الزام به استفاده از آن در مدارس، تقویت کانون‌های هلال‌احمر در مدارس، برگزاری جشنواره‌ها و مسابقات علمی، فرهنگی و ورزشی بین این دانش‌آموزان، اعطای امتیازات و خدمات فرهنگی و تخفیفی برای ایجاد انگیزه در بین دانش‌آموزان، تدوین بسته‌های آموزشی و توجیهی ویژه دانش‌آموزان، معلمان، خانواده‌های مدیران مدارس و تبیین طرح برای آنها از جمله راهکارهایی است که می‌تواند طرح دادرس را در مدارس سراسر کشور، بیش از پیش توسعه دهد.»

این مقام مسئول در آموزش و پرورش تاکید دارد: «طرح دادرس با استقبال خوب آن دسته از افرادی روبه‌رو شده که طرح و اهداف آن را شناخته و اهمیت و ضرورت آن را درک کرده‌اند. چنانچه ضرورت اجرای طرح دادرس به‌درستی تبیین و اطلاع‌رسانی شود و همزمان در اجرا نیز امکانات و تجهیزات فراهم شده کار عملی و برنامه‌های تکمیلی اجرا شود، مشوق خوبی خواهد بود و استقبال بیشتری از این طرح می‌شود.»

حسینی تبار بر این باور است: «با توجه به اینکه طرح و برنامه‌های متعددی در حوزه بهداشت، سلامت و ایمنی دانش‌آموزی در دست اجراست و از طرفی به‌خاطر محدودیت‌ها نیز سهمیه و سقف مشخصی برای هر برنامه در نظر گرفته شده است، می‌توان امیدوار بود با تلاش و تبلیغ و ایجاد انگیزه به‌ویژه برای مجریان و هماهنگ‌کنندگان طرح دادرس، سقف و تعداد درنظر گرفته شده برای ثبت‌نام این طرح به تعداد سهمیه ابلاغی برسد. البته حمایت، هدایت، برنامه‌ریزی و همدلی بین همکاران و مسئولان آموزش و پرورش و هلال‌احمر، زمینه‌ساز تحقق این اهداف و ترویج فرهنگ ایمنی در جامعه است.»

مریم طالبی